Итил каласы

Итил каласы. Рәсем ясалма фәһем ярдәмендә эшләнде.

Түбән Идел – Евразия тарихында иң катлаулы, иң катламлы киңлекләрнең берсе. Монда мең еллар дәвамында дәүләтләр алышынган, халыклар күчеп йөргән, юллар кисешкән. Шушы киңлекнең үзәгендә VIII-X гасырларда Хәзәр каһанлыгының башкаласы – Итил урнашкан. Әмма бу шәһәрнең кайда җәйрәп ятканы бүген дә сер булып кала: без аның исемен беләбез, ләкин урынын төгәл генә күрсәтә алмыйбыз.

Гадәт буенча, без борынгы шәһәрне бер ноктада, бер кальга рәвешендә күз алдына китерергә күнеккән. Әмма язма чыганаклар, археологик күзәтүләр һәм иң мөһиме – топонимика күрсәткәнчә, Итил бөтенләй башкача корылган була.

Өч өлештән торган шәһәр

Хәзәр каһаны Йосыфның безгә килеп җиткән хаты Итил турындагы иң мөһим чыганакларның берсе булып тора. Анда бәян ителгәнчә, башкала өч өлештән торган: берсендә – каһан һәм аның даирәсе, икенчесендә – төрле дин вәкилләре һәм сәүдәгәрләр, өченчесендә хакимият элитасы кышкы резиденциядә яшәгән.

Бу шәһәрләрнең үлчәмнәре фәрсахлар белән бирелә. Иң кечкенә исәп белән алганда да, сүз уннарча чакрымнарга сузылган киңлекләр турында бара. Димәк, Итил бер нокта гына түгел, ә бөтен Идел култыгын колачлаган шәһәр булган.

Фәрсахлар һәм чынбарлык

Фәрсах – Көнчыгышта кулланылган юл үлчәме. Ул якынча 5 чакрым дип исәпләнсә дә, төрле чорларда һәм төрле төбәкләрдә аның озынлыгы аерылып торган. Хаттагы саннар, бәлки, арттырылган да булгандыр. Әмма аларны ике тапкырга киметеп караганда да, Итил гаять зур мәйдан биләгән булып чыга.

Топонимика – җир хәтере

Түбән Иделдәге күп кенә атамалар борынгы төрки телләрдән кергән. Бу очраклы түгел, чөнки авыл, елга, калкулык исемнәре – барысы да кайчандыр монда яшәгән халыкларның эзләре.

Мәсәлән, «Тумак» исемле урыннар. Алар икесе дә дельтаның читтәгерәк өлешләрендә урнашкан. «Тумак» сүзе борынгы җәмгыятьтә түбәнрәк социаль катламга караган, игенчелек белән шөгыльләнгән кешеләрне аңлаткан. Димәк, бу урыннар шәһәрнең чите, перифериясе булган.

Шулай ук «Кала» атамалы елгалар – шәһәр белән бәйле гидронимнар. Аларның кайберләренең кире агымлы, ягъни ясалма булулары ихтимал. Бу инде гидротехник корылмаларның борынгы заманнарда ук кулланылуын фаразларга мөмкинлек бирә.

Атал – исем генә түгел

Бүгенге Атал авылы тирәсендә тупланган борынгы атамалар аерым игътибарга лаек. «Атал» сүзе үзе үк Идел елгасының борынгы исемнәренең берсе буларак билгеле. Византия чыганакларында ул VI гасырда ук очрый.

Бу тирәдә күп санлы борынгы «түбә»ләр – калкулыклар сакланган. Алар су басудан коткарган, тормыш өчен уңай урыннар булган. Монда изге урыннар да бар. Юлчыларны саклаган, ерак сәфәрләр белән бәйле Хозыр-ата культы да нәкъ шушы сәүдә юллары кисешкән киңлеккә туры килә.

Өч шәһәрнең фаразланган урыннары

Күзәтүләргә таянып, Итилнең өч өлешен шартлы рәвештә болай күз алдына китерергә мөмкин:

Зур шәһәр – дельтаның көньяк-көнчыгыш өлешендә, Атал тирәсендә. Ул – иң борынгы, иң күпхалыклы, төрле кавемнәр яшәгән өлкә.

Урта шәһәр – Болда елгасы тирәсендә, бүгенге Семибугры һәм Бараний Бугор якларында. Археологик табылдыклар нәкъ менә монда аеруча күп.

Кече шәһәр – каһанның кышкы резиденциясе булган, административ үзәк вазифасын үтәгән өлкә. Соңрак монда Саксин шәһәре формалашкан булуы ихтимал.

Бу бүленеш төгәл түгел, бары тик фараз гына. Әмма ул язма чыганаклар, топонимика һәм археология арасындагы каршылыкларны йомшартырга омтыла.

Итилдән соң

Итил юкка чыккач, аның урынында тормыш өзелми. Киресенчә, башта Саксин, соңрак Алтын Урда шәһәрләре барлыкка килә. Бу дәвамчанлык Түбән Иделнең «бушап калмаганын», ә һәрвакыт цивилизация үзәге булуын раслый.

Җир астында күмелеп калган тарих

Итил югалган башкала гына түгел, ул – Идел буендагы күпмилләтле, күпдинле, күптелле дөньяның символы. Аның эзләре бүген дә җир атамаларында, рельефта һәм халык хәтерендә саклана.

Түбән Идел буйлап йөргәндә, һәр калкулык, һәр авыл исемендә тарих гәүдәләнеш таба.

Кызыклы һәм файдалы язмалар белән танышып бару өчен Вконтакте төркеменә кушылыгыз.