Шәхесләребез Уку өчен 1 минут

Татар алфавитын тәртипкә китерүгә ирешкән галим

Марс Гаитов

Караулар 17

Дата 21 сентябрь 2026

Татар алфавитын 1939 елда латиннан кириллицага күчергәндә, ни сәбәптәндер алты хәреф: Ә, Ө, Һ, Ү, Ң, Җ рус алфавиты ахырына урнаштырылган. Аларны үзләренә тиңдәш А, О, У, Ж, Н, Х хәрефләреннән соң кую дөрес, отышлы булыр иде.

ТАССР ның атказанган мәдәният хезмәткәре, ТР Фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе лауреаты, ТР ның атказанган фән эшлеклесе, «Почет билгесе», «Буян-Бадыр» (Тыва Республикасы) орденнары, ТР Фәннәр академиясенең «Фәнни казанышлары өчен» алтын медале кавалеры Гомәр Сабирҗанов.

Фәнни нигездә төзелмәгән бу алфавит җәмгыять тормышында һәм үсешендә төрле уңайсызлыклар, кыенлыклар тудырган. Әйтик, энциклопедияләр, сүзлекләр төзегәндә, хәрефләрнең мондый тәртибе аеруча кулай түгел. Мәсәлән, мәшһүр язучы Габдрахман Әпсәләмов турында, рус телендә Абсалямов Татар энциклопедиясе сүзлегендә алдан, энциклопедиядә беренче томда язылды. Татар телендә сүзлек ахырында, энциклопедиядә соңгы томда язылыр иде. Безнең күренекле шәхесләребез күп: язучы, шагыйрь, сәнгатькәрләр, галимнәр, хезмәт һәм сугыш каһарманнары, дәүләт эшлеклеләре һ.б. Алар турында мәкаләләр болай язылса, безнең басмаларны кулланучыга (укучыга) уңайлы булмас иде.

Шуңа күрә ТР Фәннәр академиясе Татар энциклопедиясе институтының ул вакыттагы директор урынбасары, җаваплы мөхәррире галим Гомәр Сабирҗанов, башта татар алфавитын тиешле тәртипкә китерү зарурлыгын исбатлап, көнүзәк бурыч дип чаң суга. Аның җитәкчелегендә «Татар энциклопедиясе сүзлеге»н эшләү башлана, ә алфавит әле төзәтелмәгән. Мәшһүр француз философы, язучы Вольтер (1694-1778): «Сүзлек – алфавит тәртибендәге галәм», – дип язган.

Мәсьәлә бик җитди булганга, галим күренекле тел белгечләренә мөрәҗәгать итә, аларның фикерләренә таяна. Ул чорда мәшһүр тел белгечләре Рәис Даутов (1928-2007), КДУ профессоры Вахит Хаков (1926-2008), ТР Фәннәр академиясенең Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры, академик Мирфатыйх Зәкиев (1928-2023), ТР Фәннәр академиясе президенты, академик Мансур Хәсәнов (1930-2010) Гомәр әфәнденең бу бик вакытлы, мөһим башлангычын хуплыйлар, тормышка ашыруда уңыш телиләр.