Холык киләчәккә йогынты ясыймы?

 Холык-табигатьне фәл­сәфи яктан кеше рухының, кеше күңеленең ике төп сыйфатының берсе була­рак билгелиләр. Рухның икенче төп сыйфаты – акыл. Нәкъ менә шушы ике сыйфатның намус кушуы буенча ярашулы үсеше рух үсешенә китерә дә инде.

Холыкка килгәндә, ты­ныч, сабыр-түземле, ба­сынкы, кайнар-котырынкы, кискен, көйсез холык­ны аерып күрсәтергә мөмкин. Аның нәселдән күчкән сыйфатларына яшәү барышында форма­лашканнары да өстәлә. Би­редә тирәлекнең һәм җәм­гыятьнең йогынтысы да зур роль уйный. Ул теге яки бу характер сыйфаты­ның үсешенә китерә.

Холыкны тәрбияләп, характерны үзгәртеп бул­мый бит, дияр кай­берәүләр. Бу фикердә дә өлешчә хаклык бар. Әгәр кеше үзе теләмәсә, холык-характерны үзгәртеп бул­мый, ул бары тик тирә­леккә, җәмгыять тәртиплә­ренә җайлаша гына. Хикмәт шунда ки, кешедә ике — уңай һәм тискәре башлангыч бар, аларның кайсына өстенлек бирсәң – холык-характер, яшәү рәвеше, эш-гамәлләр дә шул юнәлештә китә. Яхшы кеше башкаларга иге­лек эшләүдән рәхәтлек татыса, явызлык сазлыгына кереп чумган кеше исә на­чарлык кылудан канә­гатьләнү, ләззәт ала. «Ә намус?» – диярсез. Намус ул баштарак кына борчый, тик кеше ул очракта яра­маган эш-гамәлләренө ак­ланыр сәбәп таба һәм ул, гадәттә, гаеплене эзләүгә кайтып кала. Янәсе, ул кеше аңа дәрәҗәгә, бай­лыкка, башка максатлары­на ирешүгә комачаулаган һәм аңа теге начар эш-гамәлен дә бары тик сакла­ныр өчен генә кылган.

Татар халкына нәрсә хас?

Беренче карашка сәеррәк тоелса да, холык-табигать тулаем халыкка да хас. Милли идея дә халык­ның холык-табигатенә, уртак максатка ярашлы рәвештә туа.

«Ни өчен милли дәү­ләтләр озак яши, ә импе­рияләр тиз таркала?» дигән сорауга да халык­ның холык-табигатен, го­реф-гадәтләрен анализлау аша җавап табарга була. Тик анализ барышында халыкның холык-табигатенең, гореф-гадәтләренең гасырлар дәвамында формалашуын истән чыгармаска кирәк. Халкыбыз холкына игътибар итсәк, татар ке­шесенә индивидуальлек-шәхсилек, ягъни шәхси мәнфәгатьләрен алга кую хас булуын күрербез. Рус халкына исә община пси­хологиясе, ягъни күмәклек хас. Бу хәтта мәкаль һәм әйтемнәрдә дә чагылыш тапкан. Мәсәлән, рус бае­са – чиркәү сала, татар баеса – яшь хатын ала; та­тар түрә булса – чабата­сын түргә элә һ.б.

Татар халкына хас ку­накчыллык, әйткән сүзендә торучанлык, дустанәлек, ярдәмчеллек, эшне күмәк­ләшеп башкару, өлкән­нәргә, укымышлы яисә ерак сәфәрдә йөреп кайт­кан кешеләргә ихтирам белән карау кебек сыйфат­лар һәм күркәм гореф-гадәтләр үз дәүләтчелеге булган, мул тормышта яшәгән чорларга барып тоташа. Кызганыч ки, яраклашу аркасында инди­видуальлек сыйфаты үсеш кичереп, элек аңа хас бул­маган кайбер тискәре сый­фатлар формалашуга ки­тергән.

Дин һәм холык

Әлбәттә, кешенең хол­кын тәрбияләүдә, аны шәхес итеп үстерүдә дин­нең әһәмияте искиткеч зур. Әмма капиталистик җәмгыятькә аяк баскач, динне шәхси мәнфә­гатьләрдә файдалануга омтылыш күзәтелә башла­ды. Дөрес, мәчетләр күп салына анысы, аларга күбесенчә аны салуда башлап йөргән яки зур суммада акча күчергән шәхесләрнең яисә әти-әниләренең исеме бирелә. Гадәттә имам итеп тә шул тирәлек кешесе куела. Сүз дә юк, алар моңа, һичшик­сез, лаек. Әмма ислам динеңдә игелекле гамәлләрне үзеңне күрсәтмичә, яшер­тенрәк, ягъни Аллаһы ри­залыгы өчен кылу савап­лырак санала бит. Тагын да аянычрагы – татар дөньясында аерым мәчет­ләрне шәхси милек итәргә омтылыш та күзәтелә. Ярый ла аларны: «Бән­дәдән курыкмасаң да, Аллаһыдан курык!» – дип оялтып булса. Нәфес – шайтан, диләр бит… Ә ха­лык боларның барысын да күреп-белеп тора. Югый­сә сүз гамәлдән аерыл-маса, нинди зур тәрбия бирә алыр иде алар.

Тәрбияләргә иде дә бит…

Холык-табигать һәм акыл рухның ике төп сый­фаты дигән идек. Ә рух үзе нәрсә соң ул? Аны тоеп буламы? Рух ул – җанның тышкы чагылышы. Җан белән бәйләнеш рухның төрле халәте аша урнаша. Ә намус исә җаныңа кар­шы гамәлләр кылудан тыеп торучы кыса. Кырын гамәлләр кылып та наму­сың борчымый башласа, бу – җаның белән бәй­ләнешне югалткансың дигән сүз. Әгәр ул вакыт­лыча гына икән, күңелеңдә кылганнарың өчен үкенү хисе туа. Бәйләнеш ныг­рак булса, күңел газаплана башлый һәм кеше иртәме-соңмы тәүбәгә килә.

Холкыңны тәрбияләү аша гына күңел тынычлыгына ирешергә мөмкин. Тәрбияләүнең исә бер генә юлы бар — игелекле гамәлләр кылу, башкаларны рәнҗетмәскә тырышу. Бу очракта инде син нәфесең белән конфликтка кер­әсең. Ә аның йогынтысын­нан, коткысыннан котылу, ай-һай, авыр. Әмма башка­ларга яхшылык эшләү исә­бенә алган канәгатьләнү тойгысын бернинди бай­лыкка һәм дәрәҗәгә дә алыштырып булмый. Ул гада сөенеч кенә түгел, ә җан  һәм  тән  берлеген, аларның тәңгәллеген тою­дан туган олы хис, рухи тигезлек.

Алар – үз балаларыбыз!

Җәмгыять бүген шәхес тәрбияләүгә шулайрак ка­рый. Нәтиҗәсе – урам тәрбиясе алган буын үсеп килә. Ә урамның нинди тәрбия биргәнлеге һәрберебезнең күз алдында. Моңа җиңел-рәхәт тор­мышны, акча һәм көч культын, бозыклыкны пропа­гандалаган телетапшыруларны, кинофильмнарны да өстәсәң, баланың кем булып формалашачагын фаразларга да куркыныч. Бала күңеле – ул чиста кәгазь бите түгел, ә киптергеч. Ул көннәр, айлар һәм еллар дәвамында ба­рысын да үзенә сеңдерә бара. Әгәр бала көне буе үз иркендә, кара­учысыз икән, тирәлекнең тискәре йогынтысында тәрбияләнә.

Совет чорын күпме генә каралтып күрсәтсәләр дә, анда тәрбия дәүләт сәя­сәте дәрәҗәсендә куелган иде. Октябрят, пионер һәм комсомол оешмалары биргән тәрбия эзлекле то­таш бер буынны тәшкил итте. Өйгә кайткач, балага әби-бабай күз-колак булды. Инкыйлабка кадәр исә бала гаилә – ата-ана, әби-бабай тәрбиясен күреп үсте. Тәрбиянең нигезенә гасырлар дәвамында кил­гән халык педагогикасы ысуллары, күркәм гореф-гадәтләр салынган иде. Шуңа күрә тәрбия җиме­ше дә агачыннан ерак төшмәде.

Эчкечелек, наркома­ния, бозыклык һәм җина­ятьчелек чәчәк аткан үз чорыбызга әйләнеп кай­тыйк. Моңа җәмгыятьтәге башка проблемаларны да өстик. Хәзер инде баланы шуларның күчермәсе итеп күз алдына китерергә ты­рышып карыйк. Куркы­ныч булып киткәндер, мөгаен. Ә бит болар без­нең үз балаларыбыз, әлеге җәмгыятьтә аларга яшисе. Алар – безнең киләчәгебез. Нәрсә көтә безне? Шул ту­рыда уйлансак иде.

Комментарий

  1. Дания Мазитова

    Иманым камил, чын дорес тарбияне дин аша бирерга кирак. Амма лакин, сонгы елларда кайбер дин ахелларренен шахси урнакларе куп кена кешеларне диннан ераклаштыра гына. Билгеле, хар кеше ан даражасын узе устеру мохим. Кешега хас нарса инде, узен узе узе акларга ин жинел ысул.
    Шуна кура заман узенчалекларын исаплап кеше белан эшлау хаерлерактер.
    Бу юналешта Маскау мачетенен имамы Шамил Аляутдиновнын хезматларе хорматка лаеклы.
    Ул тарбияда психология фаненен ачышларын кулланырга онди. Чын доресенда да бу алым, минемча, да ин доресе. Мин шахсан узем, коуч буларак белем алдым, хам кешелар белан эшлим. Бу белем мина Кораннын серларен анларга ярдам ита.
    Гомуман, кеше тарбиялауда дин белан фаннен берга эшлау отышлырак. Лакин бу ысул куп дин ахелларена ошамый, чонки уз остенда эшлауне талап ита. Боек Тукаебызнын сузларе, хар вакыттагыча урынлы:
    Гыйлемга кирелек парда булмасын, Алла яратсын очен
    Жанланыйк, кузгалыйк хар жирда, Алла яратсын очен.

Комментарий язарга