Үз ягының баласы

Нижгар татарлары турында мин беренче тапкыр 1956 елда Мәскәүдәге Измайлов паркында ишеткән идем. Шундагы бер аланда яшьләр җыелып күңел ачалар – җырлашалар, биешәләр. Ят җыр ишетеп, бер төркем яшьләр янына бардым да тыңлыйм. Миңа бик кызык. Көйләре генә түгел, сүзләре дә ятрак минем өчен:

«Ничек инде ул яткан килеш утырып була икән?»

Наис Гамбәрнең «Әткәй белән сөйләшү»ен укып ятам. Бер җөмләне укыгач, туктап калдым. «Кече якта сәкегә яткан килеш дәрес әзерләп утырам». Көлеп куйдым. Ничек инде ул яткан килеш утырып була икән? Ләкин мин Наисның «наданлыгыннан», редакторның шул мәгънәсезлекне күрми калуыннан  көлмим. Татар теленең сыгылма булуыннан, соклануымнан тәмләп көләм. Мантыйкка туры килеп үк бетмәгән халәтне матур итеп әйтеп була икән ул телдә. Искиткеч бит! Яткан килеш утырам. Йоклаган килеш уяу ятам, яраткан килеш сөймим һ.б. Татар телен җаны белән тойган кеше бу алогизмнан хата эзләмәс, билгеле.

Тел дәресе

Кайсы сүзне кеше ни өчен уйлап тапкан? Үземә-үзем кызык табып шул хакта уйланып алам мин. Ни өчен, әйтик, безне дөньяга китергән хатын-кызны татар балалары «әни» ди? Әллә соң әни дигән сүз булмаганда бер сабый авызын җәеп «ә-ә-ә» дип елап ятканда, аны тапкан хатын «ни?» дип сорагач, елак бала, «ә»гә «ни» кушып, «әни» дип әйтте микән? Алайса нигә урыс балалары «мама» ди? Гаҗәеп серле нәрсә бу тел дигәнең.

Җырламый тормыйк әле…

Моннан 7-8 еллар элек заманча татар җырларына пародия язган идем. Барлык агач, чәчәк-үлән исеме татар җырларына кереп бетте, калса, алабута, тигәнәк, шайтан таягы гына калгандыр, дигән идем. Ниһаять, радиодан «Тигәнәк» дигән җыр яңгырады. Сөенеп туя алмадым. Инде хәзер алабута белән шайтан таягы гына калды. Хәер, тигәнәкнең малай чагы – әрекмән бар икән әле. Тиздән алар турындагы җырны түземсезлек белән көтәм. Булыр, Алла боерса, җыр язучылар талантлы халык. Мин үзем дә әле бирешергә теләмим. Җыр сәнгатенә чираттагы өлешемне кертеп, «Әрекмән» дигән җыр тексты язып ташладым:

Тәүбә диген

— Тиңдәшләр җыелышып безнең өйдә салып утырдык та, күңел нечкәреп киткәч, зиратка барып күптән түгел генә үлгән абыйның каберен карап кайтырга булдык. «Салган килеш зират өстендә йөрү ярамый»‚ — диде Исхак. Ул эчмәгән иде. Чөнки авылга район үзәгеннән машина белән кайткан иде, китәсе бар иде.

Анын сүзенә карамадык, бардык. Каберләр карап шактый йөрдек. Зираттан чыгып барганда, беребез Исхакка: «Безнең белән эчмәдең инде, машинам белән капланып үләрмен дип курыктың инде, — диде. — Барыбер үләсең бит, каберең менә шушы урында булачак», — диде. Салмыш кешеләргә нәрсә, көлештек.

«Мин дә синсез торалмыйм…»

Язучы халкын белдеклегә санаптыр, күрәсең, аларга «Нәрсә ул мәхәббәт?» дигән сорауны еш бирәләр. Әмма язучылар үзләре әлеге сорауга җавап эзләп интегәләр. Безгә хәтле шулай булган, бездән соң да шулай булачак. Әлбәттә, язучылар — тормышны төрле яклап өйрәнүче затлар, аларны кешеләрнең уй-кичерешләре, хис-тойгылары күбрәк кызыксындыра, алар кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрне игътибар беләнрәк күзәтәләр.

«Гөргөри кияүләре» дигән комедияне язганда, мин берара Ташкирмән авылында яшәдем. Керәшеннәрнең борынгы йолаларын, яшәү, сөйләшү рәвешләрен якыннанрак өйрәнергә кирәк иде. Мине Николай дәдәй белән Кәтернә түтиләргә урнаштырдылар. Бик зурлап каршы алдылар, кадерләп тәрбияләделәр. Хәзер инде алар мәрхүмнәр, авыр туфраклары җиңел булсын.

Мужыт чыгар әле

— Туфан абый, «Кызыл тышлы дәфтәр»еңә бер булган хәл.

Безнең авылда кияүгә чыга алмый картайган бер кыз бар иде. Бигүк чибәр дә түгел иде инде. Моның кияүгә чыкмавына әнисе бик борчыла иде. «Минекеләр» дип мактанырга ярата торган кешеләр була бит, бу да шундый иде. Мактансаң-мактанмасаң да, кияү табылмый кызга. Инде утыздан узып бара. Җитмәсә әле:

— Кызың кайчан кияүгә чыга инде? — дип, апаны үртәп тә торалар.

Мәхәббәт һәм…

Бу тарихны миңа мәрхүм язучы Газиз Кашапов сөйләгән иде. Бик нык уйландырган иде ул вакыйга. Менә дигән хикәя темасы, яз шул турыда, дидем Газизгә. Ләкин язганнары арасында мин аны очратмадым. Бәлки, архивында ятадыр. Бүгенге дөнья буталган чакта, халыклар җир өсте буйлап анда-монда йөренгәндә, глобальләшү дигән яңа термин тормышыбызга килеп кергәндә, ата — улны, ана кызны белмәгән заманда Газиз сөйләгән тарих еш искә төшә, аны бүтәннәргә ишеттерәсе килә.

Әстәгъфирулла

— Сезнең яшь чагыгызда берәр кызга күзегез төшсә, шуны ничек белдерә идегез? Әйе, мин дә шулай. Без барыбыз да шундый идек. Күзебез төшкән кыз тирәсендә бөтерелә идек, аның игътибарын җәлеп итәргә тырыша идек. Кияргә әллә ни затлы киемнәр булмаса да, көязрәк булып күренер өчен, өсне-башны карабрак йөри идек. Күзебез төшкән кызны капка төпләренә чаклы озатып кую бәхет иде. Ә инде кызның капка төбендәге утыргычта бераз утырып торсак, күктән йолдыз үрелеп алгандай була идек.

Әти киңәше

— Яшь чакта әтиләрне тыңларга яратмыйсын инде ул, Туфан абый. Үзең бөтенесен дә беләсең кебек тоела. Менә олыгая башлагач, үз балаларыңа киңәш бирер яшькә җиткәч, әти киңәшләре берәм-берәм искә төшә. Шул киңәшләрнең берсен сезгә дә сөйлим әле. Казанга китәргә җыенам. Укырга. Әти үз каршына утыртты да: