Борынгы татарларда хөкем һәм җәза

Гаепсез кешегә һөҗүм итү борынгыларда иң зур җинаятьтән саналган. Андый адымга барган кешене, җинаяте расланса, үлемгә хөкем иткәннәр. Яки аның шайтан сөяген (ашык сөяген) чәрдәкләгәннәр. Яисә җинаятьченең гаиләсе, каршы якка салган зыянын кайтарып бетергәнче, кол булып торган.

Сугыш вакытында һәр киселгән дошман башы өчен зур мөгезгә шәраб салып биргәннәр.

Сугышта кулга төшерелгән мал — җиңүчегә ганимәт, әсирләр җиңүчегә кол булган.

Муса Биги ничек күп телләр белгән?

Атаклы татар романчысы Заһир Бигинең ир туганы Муса Биги гаять укымышлы кеше булган. Ул бик күп телләр белгән. Дәһли каласында яшәгәндә, аны Мәккәгә чакыртып алалар. Мәккәдә узган Исламчылар корылтаендагы бөтен кәгазь эшләрен Муса Биги алып бара. Һәр ил вәкилләре белән ул тегеләрнең үз телендә сөйләшә икән. Мусаның олы фикер иясе икәнен күргән берәү гаҗәпкә калып сорый:

— Әфәндем, сез Һиндстанның кайсы шәһәрендә белем алдыгыз? — ди.

Галиәсгар Камалның соңгы сүзләре

Балкан сугышы башланган чор. 1912 ел. Галиәсгар абзый Камал, «Йолдыз» газетасының үз хәбәрчесе буларак, Төркиягә китә. Ул Истанбулда, фәкыйрь бер төрекнең чарлагында торып, хәбәрләр яза. Бертуктаусыз яуган көзге яңгырлар, салкын hава үз эшен башкара: Камал Төркиядән бик каты авырып кайта. Авыруы озакка сузыла.

Казандагы изге урыннарны беләсезме?

Сибгат Хәкимнең Актерлар йортында әйткән сүзе:

— «Казанда ничә изге урын бар?» — дип сорасалар, мин: «Өч!» — дияр идем. Берсе — Тукай яшәгән «Болгар»дагы кырыгынчы бүлмә! Икенчесе — Сәйдәш иҗат иткән татар театры. Өченчесе — Сөембикә манарасы!

Сабан туе

Бүгенге Сабан туен, бик борынгыдан килгән бәйрәм, дип сөйләргә күнегелгән. Ул, чыннан да, шулай. Сабан туен Олимпия уеннарының күчермəсе дигән фараз да бар. Дөрес, Олимпия уеннары дүрт елга бер уздырылса, Сабан туе әлегәчә ел саен үткәрелә.

Кытай чыганакларында Сабан туена охшаш мәртәбәле чараны сурәтләгән язма бар. Бу бәйрәмне һәр Яңа елны каршылаганда татар дәүләтенең башлыгы Җания оештырган.

Ул башта Сабан туе дип аталмаган, Җыен (корылтай, тупланыш) дип йөртелгән.

Без үскәндә дә Җыен аерым, Сабан туе аерым бәйрәм ителә иде. Соңыннан гына аларның икесен куштылар.

Мәрҗани: «Минем башны тартыр өчен ике ат та аз әле…»

Мәрҗани бер тәртәгә ике ат җигеп йөри торган булган. Юнысов бай моңа әйтә:

— Губернатор кебек, син нигә сыңар тәртәгә ике ат тактың? Ә менә миңа ике тәртәгә бер ат та җиткән, – ди.

Мәрҗани җавапсыз калмый:

— Минем башны тартыр өчен ике ат та аз әле, ә менә сиңа бер ат та күп, – дигән.

«Син язмаган бит ул шигырьне, Такташ язган! Аны бозарга ни хакың бар?»

Такташ үзе язган шигырьләрне башка бер артистның сәхнәдән укуын бик игътибар белән тыңлый торган булган. Әгәр дә артист шигырьне бозса, сүзләрен ялгыш әйтсә, Такташ шундук сәхнә артына йөгереп керә икән дә, ялгышкан артистка ризасызлыгын белдереп:

— Син язмаган бит ул шигырьне, Такташ язган! Аны бозарга ни хакың бар? — дип әйтә икән.

Борынгы татар дәүләтләрендә хатын-кызга мөнәсәбәт

Борынгы татар дәүләтләрендә хатын-кызга мөнәсәбәт аеруча хөрмәтле булган, ир-егетләр үзләрен бик әдәпле тотканнар. Йортка килеп керүгә, ир бала иң башта анасына баш игән, аннан соң атасы алдына йөгенгән.

Кияүдәге хатынны көчләгән кешегә үлем җәзасы бирелгән.

Игътибарга алыйк: татар илендә хатын-кызны көчләү хакимияткә каршы баш күтәрү, ватанны сату, кеше үтерү кебек зур җинаятьләр белән бертигез күрелгән.

Һади Такташ «Мокамай»ының тарихын беләсезме?

Һади Такташ кечкенәдән шаян холыклы, жор сүзле булып үсә. Ул һәр вакыйгага үзенчә такмак-шигырь чыгара торган була. Аның балачак дусты Мокамай-Мөхәммәтҗан күкәй урлап тотылгач, кечкенә Һадиулла мондый җыр чыгара:

Дыр-дыр, дырабан,
Мокамай күкәй урлаган;
Әйшә тәтәй тоткан,
Каравылын кычкырткан!

,

Йорт хуҗалары ни өчен артист Хөсәен Уразик белән сөйләшми?

1944 елда Камал театры Мальцевның «Икенче фронт өчен» дигән әсәрен авылларда уйнап йөри. Бу спектакльдә Хөсәен Уразик фашист ролен башкара. Спектакльне халык бик яратып карый. Кич белән клубта грим ягынып утырганда артистлар үзара сөйләшәләр икән.

— Их, кичә спектакльдән соң хуҗалар безне бик шәпләп сыйлады. Мал суйган көннәре икән, бәлеш салганнар, — ди кемдер.