«Ай, авылда булырга!»

Казан. 1923, сентябрь-октябрь

Самарадан тиз кузгалдык. Теплоход кетер-кетер итеп су үренә йөзәргә тотынды. Кош кебек бик очып китә алмый малаең. Харис абзый аркасында расходым җиңеләйде. Пароходта көн аларның азыгы белән генә үтә. Алма, бөрлегән пироглары, каз итләре, итләр – бар да бар. Бик һәйбәт тозланган каз ите бик кадерле хатирә булып калды.

Нурвисал апай миннән һич качмый инде. Бергә сөйләшеп, туганлашып барабыз. Шәфкать белән генә карап торган хатын-туганның ардагы (кадер-хөрмәте) астында бару җанга бик кадерле нәрсә.

«Күңелем белән иркәләп уздым»

Башын монда укый аласыз

6сында «Татарстан» идарәсенә бардым. Рәмзи белән сөйләшеп уздым. Бу Рәмзи дигән халыкта кешелек ягы бик шәп түгелдер, ахры. Эшемне бетерер өчен Мәхмүт Максудка бәйләп куйды тагы. Обкомолда бетә торган эш булгач, нигә идарәгә китереп йөртәдер.

«Күңелемне тартып калды»

1ендә иртүк уяттылар. Чәй генә эчтек тә, Һашим ат җикте. Яңадан килү уйларында да торганга, китү авыр тоелмады. Тик Сәетгәрәй абый бик читенсенә. Икрам, Әхмәт, Мөхәммәт йоклап калдылар. Арбага утырыр алдыннан абый, җиңги белән бакчага кердек. Бүген төннән пешкән кура җиләкләрен үзем җыйдым. Җиңги ак карлыган, абый виктория җыеп китереп бирде. Учым тулы җиләк булган хәлдә арбага мендем. Арба өстеннән абый, җиңги, Һашимнарга да ашаттым. Сәетгәрәй абый, Кунерга кадәр озатачак булганга, безгә утырды. Җиңги капка төбендә озатып калды. Нык торсам да, күңелем азрак йомшады. Өйдә дога кылдырганнарында бер бөртек яшем дә чыга язып калды. Гади генә ташлап китеп булмый. Хуш, Шода, хуш, туганнар, хуш, күңелемнең якыннары – җегет-кызлар! Сау йөреп, сау яшик. Бәлки, күрешербез дә, кем белә.

«Күңелем иркәсе булган авыл кызлары»

1923, июнь

17сендә. Җыен гөрли. Урамда халык кайный. Атларга төялеп, гармуннар белән сиптереп үтәләр. Җәяүле төркемнәр дә уйнап-йөреп торалар. Хатын-кыз ыгызыгы килә. Алдагы ишек төбе мулла белән абыстайларны ала килгәннәр белән буш тормый. Мине дә чакыргалыйлар. Берсенә дә бармыйм. Җиңги төяп-төяп күчтәнәчләр алып кайта. Барган бер җирләрендә бәлеш икән. Кунакка бармасак та, төпләре кайта.

«Ямьнәр өстенә мәрҗәннәр тамды…»

1923, июнь-июль

5есендә җиңги белән Сәедгәрәй абый Балтачка кунакка киттеләр. Мине дә бик ныклап чакырганнар иде. Голәмә мәҗлесенә барасым килмәде. Һашим белән чакырсалар, ул вакытта барыр идем. Иртә чәйне Гыйззенисалар белән бик күңелле итеп эчтек.

Мирхәйдәр Фәйзи: «Татар илен сагынам мин!»

1922, июнь. Җәйләү

Хуҗабыз Исмәгыйль агай ачык, күңелле, фикерле генә бер кеше. Ул безне борчымый. Карт булса да, динле булса да, суфыйланган булып, кәефне җибәрми. Бер җитмеш яшьлек карт кереп утырып, гел кызлар, кызыклар хакында сөйләп, безне кызартып, көнләштереп чыкты.

Исеме әле билгеле булмаган бер пьеса яза башладым. (Автор кулыннан кызыл кара белән өстәлгән: «Адашкан күңел». 1926.) Хәзерге планым белән дүрт пәрдә, биш картинада булырга тиеш. Хәерле эш булсын!

«Исләремнән бер дә чыкмый!»

1922 ел, апрель. Темәс

4ендә иртә чәйгә кабартма пешерттем. Пасха бәйрәме шәрәфенә шикәр сибеп печеньеләр пешерттем.

Кич Вәкил, Кәмилә Зәйнелгабитдиноваларны, Хәмзә, Гөлҗамал, Кодрәт Батыршиннарны, Шәриф Корбангалиев, Мәрдан Яушев, Хәсән Хәлиуллиннарны, Гайфулла белән Әсма ханымны кунакка чакырдым. Хәлвә пешертеп сыйладым, малай! Күңелле булды. Яуш гармун уйнады, җырлар, биюләр, флирт, почталар, башка уеннар булды.

Мирхәйдәр Фәйзи: «Никах сәгатьләре сукмый бит!»

1922 ел, март. Темәс

1ендә Темәскә җитеп, Садыйк Чанышев фатирына төштем. Хәерле, җитеш урыннар булсын! Темәстә туклык, туганлык, дуслык, ямьлелек каршылады үземне. Тән һәм җан азыгы белән бәшарәт ителдем. Яшьләрнең репетициясе, рухи як белән дә өлешсез түгеллек белән сөенеч алдым. Җан тынычлап, Садыйк белән бергә генә ятып, сөйләшә-сөйләшә йоклап киттек.

Мирхәйдәр Фәйзи: «Ләхеткә иңдереп, кәфен аша кулын тотып аерылдым»

Әткәем Мостафа 1835 нче ел, гыйнвар 5ендә Шахмай авылында дөньяга килгән. 19 яшенә кадәр шунда яшәп, бодай күмәче ашау идеясе белән 1854 нче елда кечкенә арбатартып Орск ягына килеп чыккан.

Әнкәем Зәйнәп 1846 нчы ел, ноябрь урталарында Каргалы шәһәрендә дөньяга килгән. Ике яшендә атадан калып, анасы белән Орскига күчеп килгәннәр.

«Мәрхәмәтсез кыз балалар пәрдә тартып тилмертә…»

Драматургның көндәлекләре белән танышуны дәвам итәбез. 1919 елда М.Фәйзи хәзерге Башкортстан Республикасының Баймак районындагы Юлык авылында бертуган Рәмиевләр тарафыннан ачылган